Koalicja Ratujmy Rzeki: miliard złotych na Zbiornik Wielowieś Klasztorna nie zwiększy bezpieczeństwa mieszkańców

Koalicja Ratujmy Rzeki alarmuje, że powrót do planów budowy Zbiornika Wielowieś Klasztorna na Prośnie to kosztowna i nieskuteczna odpowiedź na rosnące zagrożenia suszą i powodzią. Inwestycja, której koszt szacowany jest na ponad 1 mld zł, nie tylko nie rozwiąże problemów wodnych regionu, ale może je pogłębić – zarówno środowiskowo, jak i ekonomicznie.

Zdaniem KRR powtarzane hasło, że „zbiornik zapewni ochronę przed suszą i powodzią”, jest nie poparte żadną analizą i jest nieprawdą. Zbiorniki wielofunkcyjne realnie redukują falę powodziową głównie tuż poniżej zapory – ich wpływ maleje wraz z odległością. Tymczasem, według założeń,  planowana inwestycja miałaby chronić m.in. Kalisz oddalony o ok. 20 km. Do dziś nie przedstawiono precyzyjnych wyliczeń, o ile centymetrów zbiornik obniży poziom fali powodziowej podczas tzw. powodzi stuletniej.

W kontekście suszy projekt również budzi poważne wątpliwości. Planowany zbiornik ma być płytki (ok. 3 m głębokości), co oznacza wysokie straty wody przez parowanie. Może to pogłębić deficyt wody w już dziś przesuszonej Wielkopolsce. Dodatkowo poniżej zapory nastąpi erozja dna rzeki i dalsze obniżanie poziomu wód gruntowych.

Koalicja wskazuje także na nieuchronne skutki środowiskowe: wycinkę 230 ha lasów, zniszczenie 165 ha torfowisk, przerwanie korytarza ekologicznego doliny Prosny oraz wysokie ryzyko eutrofizacji zbiornika – co potwierdzają doświadczenia ze Zbiornika Szałe pod Kaliszem.

Analiza ekonomiczna wykonana przez KRR pokazuje, że wskaźnik korzyści do kosztów inwestycji wynosi 0,02,  co oznacza zwrot 2 groszy z każdej zainwestowanej złotówki. To pokazuje na zupełną nieracjonalność ekonomiczną tej inwestycji. W wielu krajach projekty z wynikiem poniżej 1 nie otrzymują finansowania publicznego.

Zamiast budowy zapory Koalicja postuluje inwestycje w renaturyzację Prosny i jej dopływów, odtwarzanie retencji krajobrazowej, modernizację systemów melioracyjnych w kierunku nawadniania oraz ograniczenie zanieczyszczeń rolniczych i komunalnych. To rozwiązania zgodne z Ramową Dyrektywą Wodną i unijnym rozporządzeniem Nature Restoration Law, a zarazem realnie zwiększające odporność regionu na zmiany klimatu.

Streszczenie

W przeciągu miesiąca Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie opublikowało dwa wykazy budowli piętrzących na rzekach – najpierw w grudniu propozycję prawie 4 tysięcy lokalizacji nowych elektrowni wodnych, a w styczniu – ok. 5 tysięcy obiektów do usunięcia/przebudowy w związku z wdrażaniem unijnego rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych (Nature Restoration Law). Obie listy mają jedną cechę wspólną – żadna nie nadaje się do realizacji celu, dla którego została sporządzona.

Po przeanalizowaniu listy 3835 piętrzeń proponowanych na potrzeby nowych elektrowni wodnych okazało się, że z powodu fundamentalnych błędów nie może być ona poważnie traktowana przez potencjalnych inwestorów:

• wykaz zawiera lokalizacje, w których nie ma żadnych budowli piętrzących (np. Nida k. Pińczowa, planowany zbiornik Kamieniec Ząbkowicki na Nysie Kłodzkiej) oraz propozycje budowy elektrowni na zaporach suchych zbiorników przeciwpowodziowych, w których woda pojawia się na kilkanaście godzin raz na kilka lat (np. zniszczony przez powódź w 2024 r. zbiornik w Stroniu Śląskim);
• około połowy z wszystkich lokalizacji znajduje się w obszarach chronionych,kilkaset z nich w obszarach Natura 2000 , a kilkadziesiąt w parkach narodowych lub w ich otulinach i w rezerwatach przyrody;
• dla lokalizacji obejmujących 20-30% kraju podano błędne koordynaty, więc po naniesieniu na mapę piętrzenia znalazły się nie na rzekach, lecz na polach, w miastach, czy w ogóle poza granicami Polski;
• błędy zawiera również informacja o wielkości przepływów – przepływy niektórych małych rzeczek są na poziomie Amazonki, Nilu czy Renu;
• w wykazie umieszczono 200 piętrzeń na rzekach, które podczas niżówek (tzw. przepływ średni niski, SNQ) mają zerowy przepływ, tzn. nie ma w nich wody; mniej niż 20% lokalizacji charakteryzuje się przepływem SNQ powyżej 1 m³/s;
• wykaz zawiera piętrzenia, na których elektrownie już są i produkują energię (np. Włocławek na Wiśle);
• biorąc pod uwagę przepływ i wysokość piętrzenia, po wyeliminowaniu istniejących elektrowni, zaledwie 20 (0,5%) nowych elektrowni może mieć moc powyżej 1MW, a tylko 3,5% – powyżej 100kW;
• po usunięciu lokalizacji z istniejącymi już elektrowniami i po „wykasowaniu” wszystkich błędów z deklarowanych przez Wody Polskie 5 TWh rocznej produkcji energii elektrycznej pozostaje mniej niż 1 TWh, co wobec rocznego krajowego zużycia na poziomie 170 TWh i dynamicznego rozwoju energetyki wiatrowej i słonecznej (roczna produkcja ponad 43 TWh) jest wartością zaniedbywalną.

Lista piętrzeń dla potrzeb realizacji celów NRL jest nieprzydatna dla realizacji działań przywracania ciągłości ekologicznej rzek (art. 9) i ma poślednie znaczenie w przypadku realizacji działań dla odbudowy ekosystemów (art. 4) z następujących powodów:

• brak współrzędnych geograficznych i kilometraża rzek uniemożliwia ich zlokalizowanie;
• nie określono, jakie są zamierzenia dotyczące danej budowli – przebudowa czy likwidacja;
• duża część piętrzeń przeznaczonych do przebudowy lub likwidacji to te same piętrzenia, które Wody Polskie przeznaczyły na budowę nowych elektrowni, albo zlokalizowane na tym samym cieku;
• zestawienie nie zawiera żadnych lokalizacji usuwania umocnień brzegowych i przywracania łączności koryta z terenami zalewowymi, co jest jednym z kryteriów odtwarzania rzek swobodnie płynących zgodnie z art. 9 NRL;
• brak na liście kluczowych piętrzeń planowanych „do udrożnienia” w ostatniej aktualizacji planów gospodarowania wodami w dorzeczach (np. stopień Włocławek „odcinający” ok. 90% zlewni Wisły).

Koalicja Ratujmy Rzeki oczekuje, że odpowiadające za gospodarowanie wodami Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, zamiast na promowaniu nieefektywnej w polskich warunkach energetyki wodnej, skoncentruje się na celu nadrzędnym – osiągnięciu celów środowiskowych, zgodnie z art. 4 Ramowej Dyrektywy Wodnej. Wymaga to m.in. rzetelnego przeanalizowania celowości dalszego utrzymywania każdej budowli piętrzącej i każdego umocnienia brzegowego. Likwidacja zbędnych urządzeń wodnych, to korzyść dla jakości środowiska, co przekłada się na jakość życia obywatelek i obywateli oraz oszczędność dla budżetu Państwa, na który wszyscy się składamy.

Zwracamy uwagę na procedowane aktualnie w Sejmie RP niebezpieczne zapisy projektu ustawy o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi oraz niektórych innych ustaw, mogące stanowić zagrożenie dla przyrody i będące w sprzeczności z wymogami prawa środowiskowego UE.

Stanowczo nie zgadzamy się ze skróceniem ścieżki legislacyjnej przepisów dotyczących regulacji rzek i wycinki drzew. Niestety, wbrew wcześniejszym zapowiedziom, ustawa ta nie została poddana konsultacjom publicznym, co jest szczególnie niezrozumiałe w świetle tego, jak znaczące będzie jej oddziaływanie na społeczeństwo i środowisko.

Projekt tych negatywnych zmian jest już w Sejmie:

W związku z niekompletną dokumentacją w stopniu uniemożliwiającym udział w konsultacjach społecznych dotyczących Planów Utrzymania Wód wraz z Prognozami Oddziaływania na Środowisko, Koalicja Ratujmy Rzeki wniosła do Ministerstwo Infrastruktury o natychmiastowe ich zawieszenie, do momentu uzupełnienia i poprawienia dokumentacji.